GELİN KAYSI EFSANESİ

GAZİ ÜNİVERSİTESİ TÜRK HALKBİLİMİ
ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ (THBMER) YAYINLARI: 11
© Bu kitabın bütün hakları Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Araştırma ve Uygulama
Merkezi’ne aittir. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.
Ankara 2007
ISBN 978-975-507-211-1
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
ÖNSÖZ
“Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri: Mekânlar ve Anlatılar”
isimli bu kitap, kaynağını 2005-2006 öğretim yılında Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat
Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü üçüncü sınıf öğrencilerinin “Türk Halkbilimi”
dersi kapsamında yürüttükleri derleme çalışmalarından almıştır.
Hazırladığımız ve yönlendirdiğimiz derleme ilkelerine göre, öğrencilerin
Türkiye’nin çeşitli yörelerinden kaynak kişilerle yaptıkları görüşmelerde derledikleri
bilgiler, bu çalışmada değerlendirilmiştir. Kuşku duyulan bilgi ve belgeler için bilimsel
kaynak ve yüzey araştırması yapılmış, buna rağmen eksikleri giderilemeyen ve yeterli
görülmeyen araştırmaların yayımından kaçınılmıştır.
Bilim dünyasında “taşa dönüşme”, “taşlaşma” gibi adlandırmaların yanında yaygın
olarak “taş kesilme” terimiyle karşılanan bu anlatılar, mitoloji uzmanlarının “ilkelin ilk
üniversitesi” olarak tanımladığı ve sözel kültüre bağlı halkın söylen dünyasında oluşan
ve doğaüstü güçlerin “ödül” ve “ceza” kurumunun bir yansıması olarak kabullenilen
bir inanışın öyküleridir. Bu öykülere göre, doğada bulunan ve insanda merak veya
korku uyandıran veya sıra dışı oluşlarıyla haklarında bilgi edinme gereksinimi duyuran
doğal ama sıra dışı oluşumlar, doğaüstü güçlerin ama çoğu zaman Tanrı’nın ödül veya
ceza olsun diye “taşa çevirdiği” insanlar veya diğer canlılardır. Bu kitapta, bir zorluktan
kurtulmak için Tanrı’ya yalvararak “taş kesilme”yi isteme dileklerinin kabulünü anlatan
efsaneler yer almaktadır.
“Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri: Mekanlar ve Anlatı-
lar”, 2003 yılında UNESCO tarafından kabul edilen “Somut Olmayan Kültürel Mirasın
Korunması Sözleşmesi”nde korunması gereğine işaret edilen ve 2. maddedeki somut
olmayan kültürel miras tanımında yer alan beş bölümden biri olan “Somut olmayan
kültürel mirasın aktarılmasında taşıyıcı işlevi gören dille birlikte sözlü gelenekler ve
anlatımlar” ile ilgili envanter çalışmalarına kaynaklık edebilecek niteliktedir.
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
Kitapta, derlendikleri bölgelere göre sınıflandırılmış yüz yirmi efsane yer almak-
tadır. Ayrıca bu tasnif, en fazla miktarda efsanenin derlendiği bölgeden, en aza doğru
olan gidişi de göstermektedir. Aynı efsanenin, birkaç kişi tarafından derlendiği durum-
larda, “Derleyen 1,2,3” şeklinde bir sıralama yapılmıştır. Efsanelerin oluşmasına kay-
naklık eden taş ve kayaların fotoğrafları ise metinle bağlantılı olarak kitabın arkasında
numaralandırılmış olarak yer almaktadır.
Taş kesilme efsanelerinin kitaba alınmasında, bu efsanelerin kitle iletişim araçla-
rında yeniden üretilmesi, toplumda farkındalık yaratılması ve anlatıların ve mekanla-
rın korunması gibi hedefler de gözetildiğinden ilgililerin anlatılara ve mekanlara kolay
erişimini sağlayan bir yöntemle çalışılmış, arşiv ve belgelemenin yayında yayında da
bu hedefler gözetilmiştir. Efsanelerin kaynak kişilerden yaşadıkları veya yaratıldıkları
mekanda derleme tarihinde de yaşamaya devam ettiğini göstermek çalışmanın temel
hedeflerinden biri olmuştur. Bu nedenle, metinler verilirken derleyen, derleme tarihi,
kaynak kişi, kaynak kişinin mesleği, doğum yılı ve yeri, efsaneyi kimden öğrendiği gibi
bilgilere yer verilmiştir.
Bu kitap, her şeyden önce derleme çalışmalarına büyük bir özveri ile katılan Gazi
Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü 2005-2006 öğretim
yılı üçüncü sınıf öğrencilerinin bir eseridir. Onların Türkiye’nin farklı bölgelerine gide-
rek gerçekleştirdiği bu zahmetli araştırma ve derleme çalışmaları, bu kitabın oluşmasını
sağlamıştır. Bu derleme çalışmalarının bir kitap olarak yayımlanması süreci de titiz bir
“editörlük” gerektirmektedir. Bu süreçte derleme metinlerini Gazi Üniversitesi Türk
Halkbilimi Bölümü Yüksek Lisans öğrencisi Petek Ersoy yayına hazır hale getirmiştir.
Bu nedenle, kitabın gerçek sahipleri olan öğrencilerime gayretlerini ve üretkenliklerini
ortaya koydukları bu derleme ve yayına hazırlama çalışmaları için teşekkür borçlu-
yum.
Bu çalışmanın Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Araştırma ve Uygulama Merkezi
Yayınları arasından Bilimsel Araştırma Projeleri kapsamında çıkmasına olanak sağlayan
Gazi Üniversitesi’ne, Rektör Prof. Dr. Sayın Kadri Yamaç’ın şahsında teşekkürü bir
borç bilirim.
Prof. Dr. M. Öcal OĞUZ
Gazi, Nisan 2007
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
İÇİNDEKİLER
İÇ ANADOLU BÖLGESİ
Gelin Kayası Efsanesi / Nevşehir-Ürgüp-Yeşilöz köyü................................................................ 10
Ağlar Kaya Efsanesi / Çankırı-Orta-Bağlıkışla bölgesi...................................................................... 11
Ak Gelin Efsanesi / Kayseri-Develi-Gazi kasabası ............................................................................ 12
Arzu ile Kamber Efsanesi / Yozgat-Yoğunhisar köyü....................................................................... 15
Arzu ile Kamber Efsanesi (Üç Güzeller) /Nevşehir-Ürgüp................................................................ 16
“Beşikkaya” ya da “Karataş” Efsanesi / Çorum-Alaca-Koçhisar köyü .............................................. 18
Dedelik (Çoban) Efsanesi / Ankara-Polatlı-Beyceğiz köyü ............................................................... 19
Dikilitaş Efsanesi / Sivas-Çelebiler köyü.......................................................................................... 20
Ejderha Efsanesi / Sivas-Küpecik köyü............................................................................................ 21
Eli Bebekli Kayası Efsanesi / Kırşehir-Kaman-Ömerhacılı kasabası.................................................. 22
Fevziye Anıtı Efsanesi / Ankara-Gölbaşı-Fevziye köyü...................................................................... 23
Gelin Alayı Efsanesi / Yozgat-Hattuşaş yolu-Nohutlu tepesi ............................................................ 24
Gelin Kayaları Efsanesi / Kayseri-Ağırnas köyü ............................................................................... 25
Gelin Kayaları Efsanesi / Ankara-Kızılcahamam-Abacı köyü ............................................................ 26
Gelin Kayaları Efsanesi / Çankırı-Orta-Sakaeli köyü......................................................................... 27
Gelin Kayası (Yazılı Kaya) Efsanesi / Ankara-Nallıhan...................................................................... 28
Gelin Kayası Efsanesi / Eskişehir-Alpu-Kemalpaşa köyü ................................................................. 29
Gelin Kayası Efsanesi / Çorum-Üçköyler köyü................................................................................. 30
Gelin Kayası Efsanesi / Ankara-Beypazarı........................................................................................ 31
Gelin Kayası Efsanesi / Nevşehir-Çat kasabası ................................................................................ 32
Gelin Kayası Efsanesi / Niğde-Bor................................................................................................... 33
Gelin Kayası Efsanesi / Ankara-Kızılcahamam-Taşlıca köyü ............................................................ 34
Gelin Kayası Efsanesi / Çankırı-Eldivan-Oğlaklı köyü....................................................................... 35
Gelin Kayası Efsanesi / Çankırı-Kurşunlu-İğdir ovası....................................................................... 36
Gelin Kayası Efsanesi / Sivas-Yıldızeli-Menteşe köyü...................................................................... 37
Gelin Kayası Efsanesi / Nevşehir-Ürgüp-Avanos yolu üzeri............................................................. 38
Gelin Kayası Efsanesi / Çankırı-Eldivan-Sarayköy............................................................................ 39
Gelin Kayası Efsanesi / Çorum-Kılıçören köyü................................................................................. 40
Gelin Kayası Efsanesi / Ankara-Elmadağ-Yeşildere beldesi ............................................................. 41
Gelin Kayası Efsanesi / Konya-Kulu-Kozanlı beldesi-Sarıyayla köyü................................................ 42
Gelin Taşı Efsanesi / Niğde-Şekerpınar mevkii ................................................................................ 43
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
Gelincik Kayaları Efsanesi / Ankara-Ayaş......................................................................................... 44
Gelincik Kayası Efsanesi / Kırıkkale-Yüzüncü Yıl Ağaçlandırma Sahası ........................................... 45
Gelincik Sırrı Efsanesi / Konya-Seydişehir-Gevrekli kasabası.......................................................... 46
Gelincik Taşları Efsanesi / Karaman-Ayrancı-Ambar köyü............................................................... 47
“İffet Kayası Efsanesi” ya da “Kartal Kayalıkları Gelini Efsanesi”/ Ankara-Polatlı-Karahamzalı köyü.... 48
İki Yetim Efsanesi / Konya-Beyşehir................................................................................................ 49
Kadın Kayası Efsanesi / Çorum-Alaca-Altıntaş köyü........................................................................ 50
Kadın Kayası Efsanesi / Konya-Çumra............................................................................................. 51
Kağnı Kaya Efsanesi / Yozgat-Sorgun-Bahadın kasabası................................................................. 52
Kardeşler Tepesi Efsanesi / Sivas.................................................................................................... 53
Kırk Kızlar Efsanesi / Çorum-İskilip................................................................................................. 54
Kırk Kızlar Efsanesi / Ankara-Yeşildere beldesi................................................................................ 55
Kırk Kızlar Efsanesi / Kayseri-Sarıoğlan-Ömerhacılı köyü................................................................ 56
Kırk Taş Efsanesi / Çorum-Mecitözü ............................................................................................... 57
Kızlar Sinisi Efsanesi / Sivas-İmranlı............................................................................................... 58
Kızlar Sinisi Efsanesi / Sivas/Kızıldağ .............................................................................................. 59
“Kız-Oğlan Taşı” ya da “Kız-Oğlan Mezarı” Efsanesi / Sivas-Şarkışla-Cemel köyü........................... 60
Sarı Gelin Efsanesi / Çankırı-Germence........................................................................................... 61
Şahane (Şahne) Kayası Efsanesi / Yozgat-Başıbüyük köyü ............................................................. 62
“Taş Kadın”ya da “Eli Bebekli” Efsanesi / Kırşehir-Kaman............................................................... 63
Tirkeş Efsanesi / Kırşehir-Dulkadirli-Yarımkale köyü....................................................................... 64
Yılanlı Taş Efsanesi / Ankara-Nallıhan-Garipçe köyü ....................................................................... 65
KARADENİZ BÖLGESİ
Al Kanlı Taş Gelin Efsanesi / Tokat-Avlunlu kasabası....................................................................... 68
Analı Kızlı Kaya Efsanesi / Tokat-Başçiftlik ...................................................................................... 69
Asker Taşı Efsanesi / Amasya-Toklucak köyü.................................................................................. 71
Emzikli Kaya Efsanesi / Karabük-Safranbolu ................................................................................... 72
Gelin Alayı Kayası Efsanesi / Amasya-Merzifon-Çaybaşı köyü......................................................... 73
Gelin Kayaları Efsanesi / Kastamonu-Tosya-Yeşilpınar köyü........................................................... 74
Gelin Kayası Efsanesi / Rize-Gündoğdu beldesi-Veliköy.................................................................. 75
Gelin Kayası Efsanesi / Bolu-Gerede-Çoğullu köyü.......................................................................... 76
Gelin Kayası Efsanesi / Ordu-Çamaş ............................................................................................... 77
Gelin Kayası Efsanesi / Giresun-Alucra-Koman köyü....................................................................... 78
Gelin Kayası Efsanesi / Giresun-Görele ........................................................................................... 79
Gelin Kayası Efsanesi / Giresun-Tirebolu-Örenkaya köyü................................................................ 80
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
Gelin Alayı Efsanesi / Tokat............................................................................................................. 81
Gelincik Kayaları Efsanesi / Bolu-Mengen ....................................................................................... 82
Gelincik Kayası Efsanesi / Bolu-Mudurnu........................................................................................ 83
Kadın Çoban Efsanesi / Tokat-Niksar-Başçiftlik köyü ...................................................................... 84
Kırk Kızlar Kayası Efsanesi / Sinop-Boyabat.................................................................................... 85
Kız Kayası Efsanesi / Samsun-Bafra-Düzköy................................................................................... 86
Koca Kaya / Ebe Taşı) Efsanesi / Zonguldak-Devrek-Eğerci beldesi-Çıplaklar köyü......................... 87
Koşukavak Taş Kesilme Efsanesi / Tokat-Koşukavak-Hac Dağı....................................................... 88
Leylekli Kaya Efsanesi / Amasya-Yüzbey köyü ................................................................................ 89
“Rabat Kalesi” ya da “Şeytan Kalesi”Efsanesi / Ardahan-Çıldır-Rabat köyü..................................... 90
Taş Kesilme Efsanesi / Tokat-Çamlıbel-Kavunluk köyü ................................................................... 91
Yaralı Gelin Efsanesi / Tokat-Niksar ................................................................................................ 92
AKDENİZ BÖLGESİ
Adam Taşı Efsanesi / Mersin-Anamur............................................................................................. 94
Anne Kızın Taş Kesilmesi Efsanesi / Isparta-Atabey ........................................................................ 95
Çoban Taşı Efsanesi / Mersin-Tarsus-Dorak köyü........................................................................... 96
Ejderha ile Kral Kızı Efsanesi / Akdeniz Bölgesi-Toros Dağları mevkii-Gülek geçidi......................... 97
Gavur Kızı Alayı Efsanesi / Hatay-Yayladağı-Dağdüzü-Çaksına köyü ............................................... 98
Gelin Alayı Efsanesi / Adana-Feke-Tapan köyü................................................................................ 99
Gelin Kızlar Kayası Efsanesi / Afyon/Bolvadin-Büyükkarabağ kasabası-Karayokuş köyü ................. 100
Gelin Taşı Efsanesi / Adana-Pozantı ................................................................................................ 101
Gelin Taşı Efsanesi / Adana............................................................................................................. 102
Hatça Ören Kayası Efsanesi / Burdur-Gölhisar ................................................................................ 103
Kara Taş Efsanesi / Hatay-Dörtyol-Kuzuculu kasabası..................................................................... 104
Karayılan Efsanesi / Hatay-İskenderun-Karayılan ve Azganlık beldeleri arası................................... 105
“Kıyamet Taşı” ya da “Karataş” Efsanesi / Hatay-Kuzuculu kasabası............................................... 107
Menekşe Kalesi Efsanesi / Mersin-Değirmençay köyü..................................................................... 108
Taş Ana Efsanesi (Garip Kadın Kayası) / Afyon-Bolvadin................................................................. 109
Taş Kesiği Efsanesi / Antalya-Korkuteli-Taşkesiği köyü................................................................... 110
Taş Kesilen Adam ile Kadın (Hırsız Kayası) Efsanesi / Mersin-Mut-Çömelek köyü .......................... 111
Taş Kesilmiş Kervan Efsanesi / Afyonkarahisar-Hasandede köyü.................................................... 112
Tekke Taşı Efsanesi / Kilis............................................................................................................... 113
Üç Kızlar Kayası Efsanesi / Afyon-Bolvadin-Büyükkarabağ kasabası-Başyurt mevkii....................... 114
Yedi Asker Efsanesi / Hatay-Altınözü............................................................................................... 115
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
EGE BÖLGESİ
Ağlayan Kaya Efsanesi (Niobe) / Manisa ......................................................................................... 118
Ay-Gün Kayası Efsanesi / Muğla-Fethiye-Seki beldesi-Temel köyü.................................................. 119
Gelin Dilek Tutma Taşı Efsanesi / Denizli-Karahayıt......................................................................... 120
Gelin Kayası Efsanesi / İzmir-Dikili-Bergama kasabası-Kaynarca bölgesi........................................ 121
Gelin Kayası Efsanesi / İzmir-Urla ................................................................................................... 122
Gelin Taşı Efsanesi / Kütahya-Tavşanlı-Merkezyeniköy-Sorkun mevkii ........................................... 124
Gelin Taşı Efsanesi / Denizli-Karahayıt kasabası.............................................................................. 125
Hamile Kadın Dağı Efsanesi / Muğla-Ören....................................................................................... 126
Taş Kesilen Ayı ve Kadın Efsanesi / İzmir-Türkönü köyü................................................................. 127
DOĞU ANADOLU BÖLGESİ
Fatmacık Kayası Efsanesi / Malatya-Darende-Tohma havzası.......................................................... 130
Gelin Kayası Efsanesi / Erzurum-Aşkale .......................................................................................... 131
Sarı Gelin Efsanesi / Erzurum-Pasinler-Taşlı Güney köyü................................................................ 132
Taş Kesen Efsanesi / Erzurum-Tekman-Çevirme köyü .................................................................... 133
Taş Kesilen Genç Kız Efsanesi / Malatya-Hekimhan ........................................................................ 134
GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİ
Âşık Başı Efsanesi / Şanlıurfa-Halfeti............................................................................................... 136
Âşık Taşı Efsanesi / Gaziantep-Nizip-Erenköy.................................................................................. 137
Taş Kesilen Anne Efsanesi / Gaziantep-Bayramlı köyü .................................................................... 138
Gelin Kayası Efsanesi (Gelin Damat Kayası) (Gelin Derbenti)
Adıyaman-Kömür kasabası-Pevrik köyü....................................................................................... 139
MARMARA BÖLGESİ
Gelin Kayası Efsanesi / İstanbul-Ağva ............................................................................................. 142
Kocakarı Taşı Efsanesi / Bursa-Mudanya-Kumkaya köyü................................................................ 143
Yağmur Taşı Efsanesi / Bursa-Keles................................................................................................ 144
FOTOĞRAFLAR....................................................................................................145
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
İÇ ANADOLU BÖLGESİ
10
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
AĞ GELİN KAYASI EFSANESİ
(Nevşehir/Ürgüp-Yeşilöz köyü)
Derleyen: Tülay KÜÇÜK
Derleme tarihi: 15.05.2006
Kaynak kişi: Bekir ÜNSAL
Mesleği: Çiftçi
Doğum yılı ve yeri: 1 23, Nevşehir/Ürgüp-Yeşilöz köyü
Kaynak kişinin efsaneyi kimlerden öğrendiği: Büyüklerinden.
Nevşehir’den Kayseri’ye kadar uzanan Erciyes Dağı’nın eteklerinde, kut-
sal olduğuna inanılan bir taş bulunmaktadır. “Ağ Gelin”ismi verilen bu taşla
ilgili Nevşehir’in Ürgüp ilçesine bağlı Yeşilöz köyünde bir efsane anlatılmak-
tadır:
Çok güzel bir kadın olan Ağ Gelin, bir ağanın gelinidir. Kocası ölünce
ona âşık olan bir köylü adam, Ağ Gelin’e sahip olmak ister. Ne var ki, adamın
isteği gerçekleşmeyince, Ağ Gelin’e iftira atar. Buna dayanamayan Ağ Gelin,
iki çocuğu ile birlikte Erciyes Dağı’nın eteklerine gider ve “Allahım beni ya
taş et, ya da kuş et.”diye dua eder. Duası kabul olan Ağ Gelin, iki çocuğu ile
beraber taş kesilir.
11
Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri
AĞLAR KAYA EFSANESİ
(Çankırı/Orta-Bağlıkışla bölgesi)
Derleyen: Zerrin Zuhal CİVE
Derleme tarihi: 18.04.2006
Kaynak kişi 1: Veli CAMBAZ
Mesleği: Emniyet Teşkilâtı’ndan emekli
Doğum yılı ve yeri: 1 55, Çankırı/Orta
Kaynak kişi 2: Mahmut DENİZHAN.
Mesleği: Öğrenci, Elektrik teknisyeni
Doğum yılı ve yeri: 1 86, Çankırı/Orta
Kaynak kişinin efsaneyi kimden öğrendiği: Dedelerinden, amcalarından, büyüklerinden.
Çankırı’nın Orta ilçesine 17 km. uzaklıkta olan Bağkışla bölgesinde, ara-
sından su akan gri renkte kayalar bulunmaktadır. Bunların oluşumuyla ilgili
yöre halkı, iki yüz yıllık bir efsane anlatmaktadır:
Efsane, “Paşa”denilen baba ile “Sultan”denilen bir kız üzerine oluşmuş-
tur. Osmanlılar zamanında “Kışla” denilen bu bölgeye Tatarlar saldırır ve
yakıp yıkmadıkları yer kalmaz. Pek çok insanı da öldüren Tatarlar, kayaların
arasına kaçmayı başaran Sultan’ı öldüremezler ve köyde tek sağ kalan kişi
o olur. Kayaların arasına girdiğinde Allah’tan kendisini taş etmesini dileyen
Sultan, iki kayanın birleşmesiyle taş kesilir. (F:1) Kayaların arasından akan su
(F:2) ise Sultan’ın gözyaşları olarak kabul edilir ve küçük bir dere olup akar.
Bu su sayesinde Ağlar Kaya’nın tam karşısında yer alan dağda Sultan’ın ağa-
beyi kabul edilen çam ağacı (F:3) bile beslenmektedir. Sultan’ın babası olan
Paşa içinse dağın tepesine bir türbe inşa ettirilmiştir. Türbenin yanında yer
alan su kuyusunun da Sultan’ın gözyaşları ile dolduğuna inanılmaktadır.
Günümüzde Sultan’ın ağabeyi kabul edilen çam ağacının kutsal oldu-
ğuna inanıldığından kimse dal bile kesmemektedir. Efsaneyle ilgili bir başka
durum ise son derece ilginçtir: Ne zaman buraya bir Tatar gelse, on iki ay
sürekli akan ve şifalı olduğuna inanılan su, akmamaya başlamaktadır.
12
Tür

Yorum Yaz